The Purush Suktam is a hymn from the Rigveda, dedicated to Purusha, the cosmic being or universal spirit. It is a central text in Vedic and Hindu cosmology, illustrating the creation of the universe and the interconnectedness of all beings.
।। पुरुष सूक्तम् ।।
ॐ तच्चं॒ यॊरावृ॑णीमहॆ । गा॒तुं य॒ज्ञाय॑ । गा॒तुं य॒ज्ञप॑तयॆ । दैवी॓ स्व॒स्तिर॑स्तु नः । स्व॒स्तिर्मानु॑षॆभ्यः ।
ऊ॒र्ध्वं जि॑गातु भॆष॒जम् । शं नॊ॑ अस्तु द्वि॒पदॆ॓ । शं चतु॑ष्पदॆ ।
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः । स॒ह॒स्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् ।
स भूमिं॑ वि॒श्वतॊ॑ वृ॒त्वा । अत्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒लम् ॥१॥
पुरु॑ष ऎ॒वॆदग्ं सर्वम्॓ । यद्भू॒तं यच्च॒ भव्यम्॓ ।
उ॒तामृ॑त॒त्व स्येशा॑नः । य॒दन्ने॑नाति॒रॊह॑ति ॥२॥
ऎ॒तावा॑नस्य महि॒मा । अतॊ॒ ज्यायाग्॑श्च॒ पूरु॑षः ।
पादोஉस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ । त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि ॥३॥
त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑षः । पादॊ॓உस्ये॒हाஉஉभ॑वा॒त्पुनः॑ ।
ततो॒ विष्व॒ण्-व्य॑क्रामत् । सा॒श॒ना॒न॒श॒नॆ अ॒भि ॥४॥
तस्मा॓द्वि॒राड॑जायत । वि॒राजॊ॒ अधि॒ पूरु॑षः ।
स जा॒तॊ अत्य॑रिच्यत । प॒श्चाद्-भूमि॒मथॊ॑ पु॒रः ॥५॥
यत्पुरु॑षॆण ह॒विषा॓ । दॆ॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत ।
व॒स॒न्तॊ अ॑स्यासी॒दाज्यम्॓ । ग्री॒ष्म इ॒ध्मश्श॒रध्ध॒विः ॥६॥
स॒प्तास्या॑सन्-परि॒धयः॑ । त्रिः स॒प्त स॒मिधः॑ कृ॒ताः ।
दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒नाः । अब॑ध्न॒न्-पुरु॑षं प॒शुम् ॥७॥
तं य॒ज्ञं ब॒र्॒हिषि॒ प्रौक्षन्॑ । पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः ।
तॆन॑ दॆ॒वा अय॑जन्त । सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये ॥८॥
तस्मा॓द्य॒ज्ञात्-स॑र्व॒हुतः॑ । सम्भृ॑तं पृषदा॒ज्यम् ।
प॒शूग्-स्ताग्श्च॑क्रे वाय॒व्यान्॑ । आ॒र॒ण्यान्-ग्रा॒म्याश्च॒ यॆ ॥९॥
तस्मा॓द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुतः॑ । ऋचः॒ सामा॑नि जज्ञिरॆ ।
छन्दाग्ं॑सि जज्ञिरॆ॒ तस्मा॓त् । यजु॒स्तस्मा॑दजायत ॥१॰॥
तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त । यॆ कॆ चॊ॑भ॒याद॑तः ।
गावॊ॑ ह जज्ञिरॆ॒ तस्मा॓त् । तस्मा॓ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑ ॥११॥
यत्पुरु॑षं॒ व्य॑दधुः । क॒ति॒था व्य॑कल्पयन् ।
मुखं॒ किम॑स्य॒ कौ बा॒हू । कावू॒रू पादा॑वुच्यॆतॆ ॥१२॥
ब्रा॒ह्म॒णॊ॓உस्य॒ मुख॑मासीत् । बा॒हू रा॑ज॒न्यः॑ कृ॒तः ।
ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वैश्यः॑ । प॒द्भ्याग्ं शू॒द्रॊ अ॑जायतः ॥१३॥
च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तः । चक्षॊः॒ सूर्यो॑ अजायत ।
मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ । प्रा॒णाद्वा॒युर॑जायत ॥१४॥
नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षम् । शी॒र्ष्णॊ द्यौः सम॑वर्तत ।
प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिशः॒ श्रॊत्रा॓त् । तथा॑ लॊ॒काग्म् अक॑ल्पयन् ॥१५॥
वॆदा॒हमॆ॓तं पुरु॑षं म॒हान्तम्॓ । आ॒दि॒त्यव॑र्णं॒ तम॑स॒स्तु पा॒रॆ ।
सर्वा॑णि रू॒पाणि॑ वि॒चित्य॒ धीरः॑ । नामा॑नि कृ॒त्वाஉभि॒वद॒न्॒, यदाஉஉस्तॆ॓ ॥१६॥
धा॒ता पु॒रस्ता॒द्यमु॑दाज॒हार॑ । श॒क्रः प्रवि॒द्वान्-प्र॒दिश॒श्चत॑स्रः ।
तमॆ॒वं वि॒द्वान॒मृत॑ इ॒ह भ॑वति । नान्यः पन्था॒ अय॑नाय विद्यतॆ ॥१७॥
य॒ज्ञॆन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दॆ॒वाः । तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् ।
तॆ ह॒ नाकं॑ महि॒मानः॑ सचन्तॆ । यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्यास्सन्ति॑ दॆ॒वाः ॥१८॥
अ॒द्भ्यः सम्भू॑तः पृथि॒व्यै रसा॓च्च । वि॒श्वक॑र्मणः॒ सम॑वर्त॒ताधि॑ ।
तस्य॒ त्वष्टा॑ वि॒दध॑द्रू॒पमॆति । तत्पुरु॑षस्य॒ विश्व॒माजा॑न॒मग्रॆ॓ ॥१९॥
वॆदा॒हमॆ॒तं पुरु॑षं म॒हान्तम्॓ । आ॒दि॒त्यव॑र्णं॒ तम॑सः॒ पर॑स्तात् ।
तमॆ॒वं वि॒द्वान॒मृत॑ इ॒ह भ॑वति । नान्यः पन्था॑ विद्य॒तॆஉय॑नाय ॥२॰॥
प्र॒जाप॑तिश्चरति॒ गर्भे॑ अ॒न्तः । अ॒जाय॑मानॊ बहु॒धा विजा॑यतॆ ।
तस्य॒ धीराः॒ परि॑जानन्ति॒ यॊनिम्॓ । मरी॑चीनां प॒दमिच्छन्ति वॆ॒धसः॑ ॥२१॥
यॊ दॆ॒वॆभ्य॒ आत॑पति । यॊ दॆ॒वानां पु॒रोहि॑तः ।
पूर्वो॒ यॊ दॆ॒वॆभ्यॊ॑ जा॒तः । नमो॑ रु॒चाय॒ ब्राह्म॑यॆ ॥२२॥
रुचं॑ ब्रा॒ह्मं ज॒नय॑न्तः । दॆ॒वा अग्रॆ॒ तद॑ब्रुवन् ।
यस्त्वै॒वं ब्रा॓ह्म॒णॊ वि॒द्यात् । तस्य॒ दॆ॒वा अस॒न् वशॆ॓ ॥२३॥
ह्रीश्च॑ तॆ ल॒क्ष्मीश्च॒ पत्न्यौ॓ । अ॒हॊ॒रा॒त्रॆ पा॒र्श्वॆ ।
नक्ष॑त्राणि रू॒पम् । अ॒श्विनौ॒ व्यात्तम्॓ ।
इ॒ष्टं म॑निषाण । अ॒मुं म॑निषाण । सर्वं॑ मनिषाण ॥२४॥
तच्चं॒ यॊरावृ॑णीमहॆ । गा॒तुं य॒ज्ञाय॑ । गा॒तुं य॒ज्ञप॑तयॆ । दैवी॓ स्व॒स्तिर॑स्तु नः । स्व॒स्तिर्मानु॑षॆभ्यः ।
ऊ॒र्ध्वं जि॑गातु भॆष॒जम् । शं नॊ॑ अस्तु द्वि॒पदे॓ । शं चतु॑ष्पदॆ ।
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
